Το Φροντιστήριο(1) Τραπεζούντας, το σημαντικότερο σχολείο της περιοχής, συνδέεται με την ίδια την ιστορία του ποντιακού ελληνισμού από το 1682 (έτος ίδρυσης), μέχρι το 1921 (έτος οριστικής άρσης της λειτουργίας του). Αυτό αντανακλάται στα στατιστικά και άλλα στοιχεία του κατά την περίοδο των 2,5 περίπου αιώνων ζωής του και ιδιαίτερα κατά τις 7 τελευταίες δεκαετίες του. Οι περίοδοι άνθησης ή παρακμής του, ακολουθούν την αντίστοιχη πορεία του ποντιακού ελληνισμού στο χρόνο, σ’ αυτή τη βορειοανατολική περιοχή του μικρασιατικού χώρου.
Στην εισήγησή μας αυτή επικεντρώνουμε την προσοχή μας στην περίοδο από το 1856 (υπογραφή του οθωμανικού διατάγματος των μεταρρυθμίσεων Hatt- i- Humayun, που συνιστά ιστορικό ορόσημο –σταθμό στην ιστορία του ελληνισμού του οθωμανικού χώρου) μέχρι τη Μικρασιατική καταστροφή –και περισσότερο στις αρχές του 20αιώνα - οπότε κλείνει ο κύκλος της παρουσίας του ελληνισμού στις πατρογονικές του εστίες.
(1) Η ονομασία «Φροντιστήριο» δεν έχει καμία σχέση με τη σημερινή του σημασία. Σημαίνει «σπουδαστήριο», «εκπαιδευτήριο» κατά την αρχαΐζουσα γλώσσα της εποχής για τα σχολεία, τα οποία αργότερα ονομάζονται «σχολαρχείο», «αστική σχολή», κλπ. Έτσι «Φροντιστήριο» ονομάζεται συχνά η Μεγάλη του Γένους Σχολή, αλλά και οι ελληνικές σχολές της περιόδου αυτής στη Βλαχία. Η σχολή που ιδρύθηκε το 1682 στην Τραπεζούντα κράτησε το όνομά της και αργότερα. Το γεγονός ότι το σχολείο αυτό υπήρξε πρότυπο για όλα τα σχολεία του Πόντου αποδεικνύεται όχι μόνο από το περιεχόμενο, το κύρος και τις υποδομές του, αλλά και από το γεγονός ότι την ίδια αυτή ονομασία παίρνουν και σχολεία της περιοχής που ιδρύονται αργότερα: Φροντιστήριο Αργυρουπόλεως, Φροντιστήριο Κερασούντας, κλπ.
2. Το ιστορικό-κοινωνικό πλαίσιο
Η ανάπτυξη της οθωμανικής αυτοκρατορίας διακόπτεται κατά τα τέλη του 17ου αιώνα, με το τέλος των επιθετικών πολέμων, που συνιστούν το τέλος των λεγόμενων «κλασσικών αιώνων» της και την είσοδό της σε μια περίοδο παρακμής, κύρια χαρακτηριστικά της οποίας είναι η διάβρωση των παλαιών οικονομικών σχέσεων και η ανάπτυξη νέων, με την ανάδειξη μιας νέας τάξης αστών και εμπόρων που λειτουργούν ως διαμεσολαβητές μεταξύ των δυτικών οικονομιών που παράγουν τα προϊόντα και της οθωμανικής. Στη νέα αυτή τάξη οι Έλληνες έχουν κυρίαρχο ρόλο, συσσωρεύουν χρήματα από τις δραστηριότητές τους αυτές και τα επενδύουν κυρίως στην ίδρυση σχολείων ή στην επανίδρυση και αναγέννηση παλαιότερων.
Η παρακμή του τιμαριωτισμού κατά το 17ο αιώνα συμβαδίζει με την παραχώρηση γης στους τοπικούς Οθωμανούς αξιωματούχους «κύριους της κοιλάδας» (ντερεμπέηδες, «Dere beyler»). Ιδιαίτερα στον Πόντο κατά τα μέσα του 17ου αιώνα οι «Ντερεμπέηδες» αυτοί ασκούν απόλυτη εξουσία μέσω μιας πρωτοφανούς αυθαιρεσίας και βίας, ενώ οι συγκρούσεις μεταξύ τους για τη νομή της εξουσίας είναι συνεχείς. Σε κάθε περίπτωση κύρια θύματα αυτής της βίας και των συγκρούσεων είναι οι Έλληνες. Η βία των «Ντερεμπέηδων» εκφράζεται με τεράστιας έκτασης βίαιους εξισλαμισμούς, που οδηγούν σ’ ένα δεύτερο μεγάλο κύμα εξόδου των Ελλήνων του Πόντου προς τη γειτονική και ομόδοξη Ρωσία και τον Καύκασο, μετά την άλωση της Τραπεζούντας. Ο ορατός κίνδυνος αποδιάρθρωσης του ποντιακού ελληνισμού οδηγεί την κοινότητα Τραπεζούντας στην απόφαση συγκρότησης ενός σχολείου, που θα βοηθήσει στην αναπαραγωγή της ιδεολογίας και της ταυτότητάς τους. Η απόφαση αυτή ενισχύεται από την απόπειρα προσηλυτισμού καθολικών μοναχών που φτάνουν κατά την περίοδο αυτή στον Πόντο, διδάσκουν δωρεάν, ενώ με το χρήμα προσπαθούν να διαφθείρουν τις συνειδήσεις των Ελλήνων της περιοχής.
Η ίδρυση του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας κατά την περίοδο αυτή του δεύτερου μισού του 17ου αιώνα (1682), είναι αποτέλεσμα των συνθηκών αυτών που περιγράφουμε. Κύριος εμπνευστής και ιδρυτής είναι ο λόγιος Σεβαστός ο Κυμινήτης, καταγόμενος από την κωμόπολη Κύμινα, ανατολικά της Τραπεζούντας, που μέχρι τότε δίδασκε στη Μεγάλη του Γένους Σχολή της Κωνσταντινούπολης.
Μετά την 7ετή επιτυχή παρουσία του Σεβαστού, το Φροντιστήριο μέσω μικρών ή μεγάλων δυσκολιών που συνδέονται με οικονομικά προβλήματα αλλά και τις εσωτερικές συγκρούσεις στην κοινότητα Τραπεζούντας, μέσω περιόδων έντονης παρουσίας του στην κοινωνία της πόλης, που διαδέχονται περιόδους ακόμη και άρσης της λειτουργίας του, επιβιώνει μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα (1856), οπότε υπογράφεται το σουλτανικό διάταγμα Hatt –i- Humayun, με το οποίο παρέχονται κάποιες ελευθερίες (κυρίως θρησκευτικές, εκπαιδευτικές και οικονομικές) στις μη μουσουλμανικές εθνότητες της αυτοκρατορίας.
Ο ελληνισμός του Πόντου αξιοποιεί στο έπακρο τις δυνατότητες αυτές και εισέρχεται σε μια περίοδο εντυπωσιακής οικονομικής ανάπτυξης, που συμβαδίζει με μια ανάλογου μεγέθους πολιτιστική και μορφωτική ανάπτυξη, που φτάνει μέχρι την έναρξη του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου. Το Φροντιστήριο καθίσταται κεντρικό στοιχείο της κοινωνικής του ζωής.
3. Το Φροντιστήριο στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα.
Η γεωπολιτική σημασία της Τραπεζούντας - βρίσκεται στην αρχή του δρόμου του μεταξιού και είναι η μοναδική είσοδος από τα νοτιοανατολικά παράλια του Ευξείνου Πόντου στο εσωτερικό της Ασίας προς τη Βαγδάτη και την Περσία – την αναδεικνύουν στο μεγαλύτερο οικονομικό κέντρο της περιοχής. Τεράστιοι όγκοι προϊόντων μεταφέρονται με τα καραβάνια μέσω του αμαξιτού δρόμου Τραπεζούντας –Ερζερούμ- Περσίας από το λιμάνι της προς το εσωτερικό της Ασίας και αντίστροφα. Οι ρυθμοί οικονομικής ανάπτυξης του ελληνισμού συμβαδίζουν με τους ρυθμούς αύξησης του αριθμού των μαθητών του Φροντιστηρίου. Η είσοδος των μαθητών στο ελληνικό σχολικό δίκτυο ενισχύεται και τροφοδοτείται από την αγορά της πόλης, που ζητά στοιχειωδώς έστω καταρτισμένο προσωπικό για τις υπό ραγδαία ανάπτυξη ελληνικές επιχειρήσεις. Στους ήδη υπάρχοντες μαθητές προστίθενται οι γόνοι των Κρυπτοχριστιανών, όσων τουλάχιστον πετυχαίνουν την αναγνώρισή τους στο πλαίσιο της ανεξιθρησκίας που εισάγεται με το Hatt –i- Humayun. Η εκπαιδευτική ανάπτυξη ενισχύεται και τροφοδοτείται και από την προσαρμογή της ιδεολογίας στις τρέχουσες συνθήκες: Ενώ μέχρι τότε ο ρόλος των θηλέων μελών των οικογενειών ήταν η παραμονή στο σπίτι και η στήριξη της μητέρας στις οικιακές ασχολίες, τώρα - σύμφωνα με την τρέχουσα ιδεολογία - ο αναλφαβητισμός είναι ντροπή. Έτσι μεγάλος αριθμός θηλέων εισέρχεται στο σχολικό σύστημα. Οι τάσεις αυτές αντικατοπτρίζονται στους μαθητικούς πληθυσμούς του Φροντιστηρίου, στον πίνακα που ακολουθεί:
ΠΙΝΑΚΑΣ 1
Στατιστικά στοιχεία μαθητών Φροντιστηρίου Τραπεζούντα(2)
Σχολικό Έτος
Αριθμός μαθητών
Αριθμός αποφοίτων
1855-56
53
3
1864-65
130
6
1879-80
222
9
1901-02
1.050
Δεν υπάρχουν στοιχεία
1905-06
1.500
24
1913-14
1.800
64
1920-21
200
7
Σε κάθε περίπτωση στην εκπαιδευτική ανάπτυξη αντανακλάται η συνολική ανάπτυξη όχι μόνο της πρωτεύουσας Τραπεζούντας, αλλά και του συνόλου του Πόντου, δεδομένης της απήχησης και της εμβέλειας του Φροντιστηρίου σ’ όλους τους ποντιακούς πληθυσμούς όχι μόνο του οθωμανικού κράτους, αλλά και του εξωτερικού και κυρίως της Ρωσίας.
Στα τέλη του 19ου αιώνα οι ρυθμοί οικονομικής ανάπτυξης γίνονται εντονότεροι, ενώ παράλληλα η ζήτηση για εκπαίδευση είναι τόσο πιεστική, που οι υποδομές του Φροντιστηρίου αδυνατούν να την απορροφήσουν. Για το λόγο αυτό η ελληνική κοινότητα Τραπεζούντας αποφασίζει τον επανασχεδιασμό του εκπαιδευτικού πλαισίου. Βασικό στοιχείο αυτού του επανασχεδιασμού είναι η οικοδόμηση του νέου, 4όροφου κτηρίου του Φροντιστηρίου, που δεσπόζει και σήμερα ακόμη στην παραλία της πόλης, δίπλα στο μητροπολιτικό ναό του Αγίου Γρηγορίου. Η θεμελίωση γίνεται το 1899 και μέσα στα επόμενα 3 χρόνια, μέσα από συνεχείς και επίπονες προσπάθειες, διαρκή προβλήματα που απειλούν ακόμη και αυτή την οριστική διακοπή των εργασιών οικοδόμησης, πραγματοποιείται το θαύμα: Με τη συμβολή σύμπασας της ποντιακής κοινωνίας όχι μόνο της Τραπεζούντας, αλλά και όλου του Πόντου καθώς και Ποντίων του εξωτερικού(3), ολοκληρώνεται το έργο και τα εγκαίνια του εντυπωσιακού 4όροφου κτηρίου που δεσπόζει με την αισθητική και το μέγεθός του στην παράλια περιοχή της πόλης, πραγματοποιούνται μέσα σ’ ένα κλίμα διάχυτης αισιοδοξίας στις 14 Σεπτέμβρη του 1902. Τίποτε δε δείχνει ότι το αυγό του φιδιού που εκκολάπτεται στους κόλπους της αυτοκρατορίας, σε συνδυασμό με τα σύννεφα που συσσωρεύονται στην Ευρώπη, θα αποτελέσουν την αρχή του τέλους για τον ελληνισμό του Πόντου. Στον επανασχεδιασμό της εκπαίδευσης σημαντικό στοιχείο είναι ο προσανατολισμός του περιεχομένου της σε δύο κατευθύνσεις: Προς την αγορά εργασίας και την αναπαραγωγή της ιδεολογίας του ποντιακού ελληνισμού. Για τον πρώτο στόχο ιδρύεται το 1904 από το νέο και καινοτόμο Διευθυντή του σχολείου Νικόλαο Λιθοξόο εμπορικό τμήμα, στο οποίο φοιτούν όσοι από τους μαθητές των 3 τελευταίων τάξεων του γυμνασιακού τμήματος επιθυμούν να εργαστούν στην αγορά της πόλης(4). Στο δεύτερο –και κυρίαρχο – στόχο εντάσσεται το σύνολο του περιεχομένου της εκπαίδευσης, που είναι ελληνοκεντρικό, ενώ παράλληλα είναι φανερή μια προσπάθεια ταύτισης με το πρότυπο ελλαδικό κράτος(5).
Ο πίνακας 1 δείχνει ότι το 1914, με τους μεγαλύτερους αριθμούς μαθητικού πληθυσμού, το Φροντιστήριο – και συνεπώς ο ελληνισμός του Πόντου – έχουν φτάσει στο απόγειο της ανάπτυξης. Ακολουθεί ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος, που αναδιαμορφώνει τα δεδομένα. Έχει προηγηθεί το συνέδριο των Νεοτούρκων (Yon Turkler ) –που κατέχουν πλέον την εξουσία στην αυτοκρατορία - στη Θεσσαλονίκη το 1911, οι αποφάσεις του οποίου έχουν προδιαγράψει τις εξελίξεις. Ακολουθεί ο πόλεμος, η γενοκτονία των Αρμενίων και ακολουθεί η σειρά των Ελλήνων. Μεταξύ των ετών 1916-1922, ο μισός σχεδόν ελληνικός ποντιακός πληθυσμός εξολοθρεύεται(6).
Στον πίνακα 1 αντικατοπτρίζονται τα δεδομένα αυτά. Από το 1914, με την έναρξη του πολέμου, αρχίζει μια πορεία παρακμής, με αποτέλεσμα μετά από λίγα χρόνια, το περιώνυμο Φροντιστήριο Τραπεζούντας, μετά από τη δραματική συρρίκνωση του αριθμού των μαθητών του, να αναγκαστεί να άρει οριστικά τη λειτουργία του, ακολουθώντας για μια ακόμη φορά τον ποντιακό ελληνισμό στην ιστορική του πορεία. Ένας κύκλος 2,5 αιώνων προσφοράς στον ελληνισμό του Πόντου, θα κλείσει. Μετά από ένα χρόνο ένας κύκλος 28 περίπου αιώνων του ποντιακού ελληνισμού, όπου κρατήθηκε κυριολεκτικά γαντζωμένος στα οροπέδια, τα ποτάμια και τις κορυφογραμμές των αδιαπέραστων ποντιακών άλπεων θα κλείσει με την έξοδό του - πριν την υπογραφή της συνθήκης ανταλλαγής των πληθυσμών – κυρίως μέσω των πλοίων που περιμένουν στα λιμάνια για να μεταφέρουν τους επιβιώσαντες της Γενοκτονίας στην πανάρχαια κοιτίδα τους.
(2) Τα στοιχεία αυτά είναι αποτέλεσμα συνδυασμού 2 πηγών: 1) ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ ΕΠΑΜ (1897) Βιογραφίαι των εκ Τραπεζούντος και της περί αυτήν χώρας ακμασάντων λογίων…( Καραβίας, Αθήναι). 2). ΚΤΕΝΙΔΗΣ ΦΙΛΩΝ (1958) Το Φροντιστήριον Τραπεζούντος (Περιοδικό «Ποντιακή Εστία», τχ 9, σελ. 4737-4752, Θεσσαλονίκη).
(3) Εκτενείς αναφορές στο έργο της Επιτροπής ανοικοδόμησης και στο κατάλογο των δωρητών στο ΤΕΡΖΟΠΟΥΛΟΣ Α (1971) Η ανοικοδόμησις του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας (Περιοδικό «Ποντιακή Στοά», ΑΘΗΝΑ).
(4) Εκτενείς αναφορές μπορεί κανείς να δει στη συνοπτική μελέτη της θυγατέρας του τελευταίου Διευθυντή (ΛΙΘΟΞΟΟΥ-ΣΑΛΑΤΑ ΖΗΝΟΒΙΑΣ (1984) Μνήμη Νικολάου Λιθοξόου (Περιοδικό «Ποντιακή Στοά», ΑΘΗΝΑ)
(5) Σχετική ανάλυση με παράθεση πλήθους δεδομένων στο ΠΑΥΛΙΔΗΣ Α. (2004) Το Φροντιστήριο Τραπεζούντας και η ιδεολογική κυριαρχία των Ελλήνων στον Πόντο (Έκδοση Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, ΑΘΗΝΑ, Μέρος 3ο, Κεφάλαιο 2ο, σελίδες 192-210 ).
(6) Για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, βλ. ΦΩΤΙΑΔΗ ΚΩΣΤΑ (2002) Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου (14 τόμοι, «ΗΡΟΔΟΤΟΣ», ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ), του ίδιου (2004) Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου (έκδοση Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τη Δημοκρατία και τον Κοινοβουλευτισμό, ΑΘΗΝΑ), RENE PUAUX(1919) La Deportation et le Rapatriement des Grecs en Turquie (Paris), NATIONAL DELEGATION OF THE EUXINE PONTUS (1919) Memorandum submitted to the Peace Conference (Norbury, Natzio & Co. Ltd , Manchester ), ECUMENICAL PATRIARCHATE (1920) The Black Book of the Sufferings of the Greek People in Turkey from the Armistice to the End of 1920(Constantinople), ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ. (1920) Ο Πόντος και τα δίκαια του εν αυτώ ελληνισμού(Κωνσταντινούπολη), Black Book: The Tragedy of Pontus 1914-1922(Edition of the Central Council of Pontus, 1922, Athens), κ.ά.
4. Το Φροντιστήριο και η κοινωνία της Τραπεζούντας.
Τα διαθέσιμα στοιχεία επιβεβαιώνουν ότι η ελληνική κοινότητα Τραπεζούντας ήταν ένας από τους παράγοντες που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη και τη λειτουργία του Φροντιστηρίου. Έχοντας στην κορυφή της ιεραρχίας της το Μητροπολίτη, καθόριζε όλα τα ζητήματα που είχαν σχέση με το σχολείο: προσλήψεις και μισθοδοσία εκπαιδευτικών, έσοδα και δαπάνες του σχολείου, κανονισμοί λειτουργίας, προμήθεια βιβλίων, κλπ. Ακόμη και αυτός ο καθορισμός του περιεχομένου διδασκαλίας ήταν έργο δικό της, πάντοτε βέβαια σύμφωνα με τις γενικές κατευθύνσεις των οργάνων του Οικουμενικού Πατριαρχείου, στο πλαίσιο των προνομίων που είχαν χορηγηθεί στην ελληνική κοινότητα από το οθωμανικό κράτος. Είναι χαρακτηριστική η προσπάθεια των οργάνων της κοινότητας, δηλαδή του Συμβουλίου των σχολείων και κυρίως της Εφορείας, να προσεγγίσουν όσο γίνεται περισσότερο το περιεχόμενο του σχολείου – προτύπου του ελληνισμού της αυτοκρατορίας, της Μεγάλης του Γένους Σχολής, λαμβάνοντας πάντα υπόψη τα αναλυτικά προγράμματα που εκπονούσαν τα εκπαιδευτικά όργανα του Οικουμενικού Πατριαρχείου και πρωτίστως η Κεντρική Πατριαρχική Εκπαιδευτική Επιτροπή (βλ. Παυλίδη Α., 2004, 173-183).
Τα επί μέρους στοιχεία του Φροντιστηρίου αποδεικνύουν τη μορφωτική κυριαρχία του ελληνισμού της περιοχής έναντι της –πολιτικά κυρίαρχης- ομάδας των μουσουλμάνων. Συγκρίνοντας τα πληθυσμιακά δεδομένα των αρχών του 20ου αιώνα με τα μαθητικά δεδομένα, αποδεικνύεται με σαφήνεια η συντριπτική υπεροχή των Ελλήνων. Ο πίνακας 2 δείχνει ότι ο αριθμός των Ελλήνων μαθητών στα σχολεία είναι 3πλάσιος των Οθωμανών, ενώ από τον πίνακα 3 που μας παρέχει μια περισσότερο σαφή εικόνα των στατιστικών δεδομένων, αποδεικνύεται – σε συνδυασμό βέβαια και με τα ποιοτικά δεδομένα που δεν είναι δυνατόν να παρατεθούν στα στενά όρια αυτής της εισήγησης (βλ. Παυλίδη Α, 2004, σελ. 281-283 και 299) - η ιδεολογική κυριαρχία των Ελλήνων σ’ αυτό τον τομέα, δεδομένου ότι έχει 6πλάσια σχεδόν ανάπτυξη της εκπαίδευσης έναντι της πλειοψηφούσας πληθυσμιακά ομάδας των Μουσουλμάνων Οθωμανών ( 1 μαθητής ανά 8.01 κατοίκους, έναντι 1 μαθητή ανά 47, 4 κατοίκους)
ΠΙΝΑΚΑΣ 2
Συγκριτικά στατιστικά στοιχεία ελληνικών και οθωμανικών σχολείων της Τραπεζούντας το 1903(7)
ΠΙΝΑΚΑΣ 3
Αναλογία πληθυσμού /μαθητικού δυναμικού Ελλήνων και Οθωμανών της Τραπεζούντας το 1903
Αριθμός κατοίκων
(Πληθυσμός) (8)
Αριθμός μαθητών
Αναλογία
Έλληνες
15.780
1.970
1 μαθητής ανά
8,01 κατοίκους
Οθωμανοί
(Μουσουλμάνοι)
30.000
632
1 μαθητής ανά
47,4 κατοίκους
(7) ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ Ι. :«Ημερολόγιον του Πόντου, έτους 1903», στο ΠΕ, περίοδος Β΄, τ. 4ο, Θεσσαλονίκη 1977, σελ. 113.
(8) ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ, ό.π., σελ.210. Ως προς τον πληθυσμό των δύο ομάδων χρησιμοποιούμε τα στοιχεία που μας παρέχει ο Ελλαδίτης συγγραφέας, που για κάποιο διάστημα ήταν Υπουργός Παιδείας της Ελλάδας, ο οποίος επισκέφτηκε τον Πόντο ένα χρόνο μόνο νωρίτερα (1902). Να πούμε δε ότι ο σ. θεωρεί τους αριθμούς που παραθέτει σωστούς «κατά μεγίστην προσέγγισιν», ενώ τους Οθωμανούς τους ονομάζει Τούρκους και τους Έλληνες Χριστιανούς Ορθόδοξους.
5. Επίλογος
Οι επιδράσεις του Φροντιστηρίου στην κοινωνία και την οικονομία της περιοχής ήταν τεράστιες. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές των αρχών του 20ου αιώνα, το κύρος και η εκτίμηση που έτρεφαν οι Έλληνες του Πόντου απέναντί του φαίνεται σχεδόν σε κάθε πτυχή της καθημερινής τους ζωής. Όλοι σχεδόν οι υπάλληλοι και τα στελέχη των τραπεζικών και εμπορικών επιχειρήσεων της πόλης και της ευρύτερης περιοχής, οι εκπαιδευτικοί, ιερείς και γενικά όλοι όσοι είχαν να παίξουν ένα μικρό ή μεγαλύτερο ρόλο στην κοινωνία της περιοχής, ήταν απόφοιτοι του Φροντιστηρίου. Μάλιστα αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι κάθε χρόνο τα σημαντικότερα εμπορικά και τραπεζικά καταστήματα της περιοχής ζητούσαν από τη διεύθυνση του σχολείου καταστάσεις των αποφοίτων του για ευνόητους λόγους (Θεοφύλακτος, 1958, 21 και Παυλίδης, 2004, 211-212).
Οι εκπαιδευτικοί του Φροντιστηρίου, ιδιαίτερα κατά τις τελευταίες 3 δεκαετίες, είχαν καλή έως υψηλή κατάρτιση για τα μέτρα της εποχής και της περιοχής. Ιδιαίτερα οι διδάσκοντες στο επίπεδο του δημοτικού ήταν κυρίως Ελλαδίτες που έρχονταν με τη μεσολάβηση του Συλλόγου των Μικρασιατών «η Ανατολή», ενώ η πλειοψηφία εκείνων του γυμνασιακού επιπέδου ήταν ποντιακής καταγωγής που είχαν σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Και στις δύο περιπτώσεις ήταν φορείς του πνεύματος και της ιδεολογίας του ελλαδικού κράτους στον Πόντο μέσω της εκπαίδευσης.
Η αίγλη και η ιδεολογία του Φροντιστηρίου μεταφέρονταν στον υπόλοιπο Πόντο -εκτός των άλλων - και μέσω των εκπαιδευτικών του, που κατά καιρούς δίδασκαν και σε άλλα σχολεία της περιοχής(9).
Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η έντονη δραστηριότητα των εκπαιδευτικών του Φροντιστηρίου στα κοινωνικά πράγματα της Τραπεζούντας: Ως εκδότες ή δημοσιογράφοι εφημερίδων και περιοδικών, ως Πρόεδροι ή βασικά στελέχη συλλόγων (όπως ο φιλεκπαιδευτικός σύλλογος «Ξενοφών», ο μορφωτικός σύλλογος «Προμηθεύς», το περιοδικό «Ανατολικός αστήρ», η εφημερίδα «Φάρος της Ανατολής», κλπ) λειτουργώντας με τον τρόπο αυτό ως φορείς της ιδεολογίας του Φροντιστηρίου. Σημαντικότερος όλων είναι ο «Ξενοφών», που λειτουργεί ουσιαστικά ως προέκταση και φορέας της ιδεολογίας του Φροντιστηρίου, συγκροτείται κυρίως από εκπαιδευτικούς και αποφοίτους του, ενώ οι Διευθυντές πάντα βρίσκονται μεταξύ των μελών του και παίζει τεράστιο ρόλο στην ανάπτυξη της εκπαίδευσης της ποντιακής ενδοχώρας, με την αποστολή δασκάλων στα σχολεία, οικονομική στήριξη των σχολείων, οικονομική στήριξη ενδεών μαθητών, αποστολή ως υποτρόφων αποφοίτων του Φροντιστηρίου στην Αθήνα για σπουδές και στη συνέχεια επιστροφή τους στον Πόντο για να διδάξουν στα εκεί σχολεία, ενώ παράλληλα παίρνει και σημαντικές πρωτοβουλίες για την «διάσωσιν των εν Πόντω ζώντων γλωσσικών και άλλων μνημείων», κλπ. (Τερζόπουλος, 1974, 289-369).
Η τεράστια σημασία που δίνει στην εκπαίδευση ο ποντιακός ελληνισμός αποτυπώνεται, εκτός των άλλων περιπτώσεων, στην προσπάθεια οικοδόμησης του Φροντιστηρίου το τέλος του 19ου και την αυγή του 20ου αιώνα. Η επιτροπή ανέγερσης, στην οποία συμμετέχουν εξέχοντα στελέχη της ελληνικής κοινότητας Τραπεζούντας, εργάζεται με απίστευτο μόχθο και μετά από συνεχείς και επίπονες προσπάθειες συγκεντρώνει το τεράστιο για τα δεδομένα της εποχής και της περιοχής ποσό των 12.322 χρυσών οθωμανικών λιρών (Τερζόπουλος, 1971), το οποίο με μια αναγωγή σε σημερινές τιμές –αν συνυπολογιστεί και η απαλλαγή από τους τελωνειακούς δασμούς των υλικών που είχαν εισαχθεί από το εξωτερικό – φτάνει το εντυπωσιακό για τα μέτρα της εποχής και της περιοχής ποσό της τάξης των 120 εκατομμυρίων ευρώ. Σύμφωνα με τους καταλόγους των δωρητών που διαθέτουμε, κάθε Έλληνας προσέφερε κατά τις δυνάμεις του για την ολοκλήρωση των εργασιών οικοδόμησης του σχολείου.
Γίνεται φανερό ότι το Φροντιστήριο Τραπεζούντας εκπέμπει πολλαπλά μηνύματα προς τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία. Η οργάνωση μιας κοινωνίας αλληλεγγύης, όπου η εκπαίδευση είναι κεντρικό της στοιχείο και ο καθένας συνεισφέρει για την επιτυχή λειτουργία της κατά τις δυνάμεις του, όπου η επένδυση στην εκπαίδευση θεωρείται η πιο παραγωγική επένδυση, που θα στηρίξει τον ελληνισμό αποφασιστικά να διακριθεί στο μέλλον, συνιστά οπωσδήποτε ένα σημαντικό μήνυμα. Η μελέτη των επί μέρους στοιχείων που συγκροτούν την περίπτωση του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας, αποδεικνύει ότι οι Έλληνες του Πόντου κατέστησαν επί της ουσίας την εκπαίδευση πρώτη και απόλυτη προτεραιότητά τους. Όλη η κοινωνική ζωή στρεφόταν γύρω από τα σχολεία και κάθε σχεδόν εκδήλωση συνδεόταν με τη λειτουργία των σχολείων τους, για τα οποία επιδίωκαν το καλύτερο δυνατό.
Ο αγώνας των Ελλήνων του Πόντου για τη βελτίωση των συνθηκών λειτουργίας της εκπαίδευσης και επί του προκειμένου του Φροντιστηρίου, ήταν συνεχής. Στο στόχο αυτό ήταν στρατευμένοι όλοι, γιατί είχαν πολύ καλά συνειδητοποιήσει ότι μπορούσε να παίξει το ρόλο του, που ήταν διττός: αφενός μεν η αναπαραγωγή της ελληνικής ταυτότητας και ιδεολογίας τους και αφετέρου η στήριξη και ενίσχυση της οικονομικής τους ανάπτυξης. Πραγματικά. Το Φροντιστήριο έπαιξε κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο αυτό το ρόλο του, που ήταν άλλωστε και ο κύριος ρόλος των εκπαιδευτικών συστημάτων της εποχής του και στο μεγαλύτερο μέρος του εξακολουθεί να ισχύει και σήμερα. Γι’ αυτό το λόγο οι Έλληνες του Πόντου είχαν κυριαρχήσει σ’ όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής έναντι των άλλων εθνοτήτων και κυρίως της πολιτικά μόνο κυρίαρχης μουσουλμανικής μέχρι την έναρξη του πρώτου παγκοσμίου πολέμου.
Αυτό είναι και το κεντρικό μήνυμα που εκπέμπει το Φροντιστήριο στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία: να καταστεί η εκπαίδευση πραγματικά –όχι στα λόγια- πρώτη εθνική προτεραιότητα. Αυτό είναι δραματικά επίκαιρο όσο ποτέ άλλοτε. Σήμερα, όπου με την ουσιαστική ισοπέδωση των συνόρων και την ταχύτατη διαμόρφωση ενός νέου παγκόσμιου κοινωνικού συστήματος η γεωγραφία του κόσμου σε πολλές περιοχές του πλανήτη αλλάζει δραματικά, η εκπαίδευση είναι εκείνη που μπορεί να βοηθήσει τη χώρα και τον ελληνισμό όχι απλά να επιβιώσει, αλλά και να αναπτύξει την ιδεολογία και τις ιδιαιτερότητές του, με σεβασμό στις ιδιαιτερότητες των άλλων και να διακριθεί στο μέλλον,.
Πριν από μερικά χρόνια έκανα μια πρόταση, που την επαναφέρω γιατί τη θεωρώ επίκαιρη όσο ποτέ άλλοτε. Να αλλάξει η λειτουργία του κτηρίου του Φροντιστηρίου που και σήμερα κυριαρχεί αισθητικά στην παράλια περιοχή του κέντρου της Τραπεζούντας και από τουρκικό σχολείο να μετατραπεί σ’ ένα διεθνές κέντρο αφιερωμένο στην πραγματική ειρήνη και φιλία των λαών, σ’ ένα κέντρο σπουδών και μελέτης των ιδιαιτεροτήτων του Πόντου, όπου η μελέτη της ελληνικής ποντιακής διαλέκτου, την οποία και σήμερα ομιλεί πολύ μεγάλος αριθμός κατοίκων της περιοχής, να είναι μία από τις κεντρικές μέριμνές του. Σ’ αυτή την κατεύθυνση σημαντικό ρόλο μπορούν να παίξουν διεθνούς κύρους και εμβέλειας θεσμοί, όπως το Οικουμενικό Πατριαρχείο, η UNESCO και η Ευρωπαϊκή Ένωση. Έτσι θα αποκτήσει νόημα και ουσία η τιτάνια προσπάθεια των ωραίων και δημιουργικών εκείνων ανθρώπων να οικοδομήσουν ένα τόσο λαμπρό για τα μέτρα της εποχής και της περιοχής σχολείο και να λάβει σάρκα και οστά το όραμά τους για ειρηνική και δημιουργική συνεργασία όλων των λαών. Εμείς, οι επιβιώσαντες της γενοκτονίας αλλά και κάθε αληθινός αγωνιστής των θεμελιωδών δικαιωμάτων της ανθρωπότητας, αξίζει ν’ αγωνιστούμε σ’ αυτή την κατεύθυνση.
(9) Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Φιλολόγου Αριστείδη Ιεροκλή, ο οποίος μετά από 9ετή διδασκαλία στο Φροντιστήριο, διορίζεται για 2 χρόνια (1910-12) διευθυντής του Γυμνασίου Αμισού, του δεύτερου σε αξία σχολείου του Πόντου από άποψη μαθητικού πληθυσμού και υποδομών, του μαθηματικού Τζαμπερτίδη, που μετά το Φροντιστήριο διδάσκει στο ημιγυμνάσιο Κερασούντας στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα και στη συνέχεια (1920-24) στο Ζωγράφειο και το Ζάππειο της Κωνσταντινούπολης (Παυλίδης, 2004, 213-214).
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ Αλέξης (1980) Η ανάπτυξη του εθνικού πνεύματος των ΕλλήνωντουΠόντου 1918-1922: ελληνική εξωτερική πολιτική και τουρκική αντίδραση (στοσυλλογικό έργο: «Μελετήματα γύρω από το Βενιζέλο και τη εποχή του» «Φιλιππότης», Αθήνα ).
ANDREWS Peter Alford (1992) Turk?ye’ de Etnik Gruplar” (Εθνικές Ομάδες στην Τουρκία), birinci bask?, Istanbul.
ARI Kemal (1995) Buyuk Mubadele, Tuk?ye’ ye Zorunly Goc (Η μεγάλη Ανταλλαγή, Υποχρεωτικοί Πρόσφυγες στην Τουρκία) (Tarih Vakf? Yurt Yay?nlar?,
Istanbul ).
ASAN Omer (1996) Pontos Kulturu (Ποντιακός πολιτισμός) (Belge yay?nlar?, Istanbul ).
BRYER A.-WINDFIELD D. (1985) The Byzantine Monuments and Topography ofthe Pontos (Tα βυζαντινά μνημεία και τοπογραφία του Πόντου) (Wash?nghton).
BRYER Antony“The Toyrkokratia in the Pontos” ( Η Τουρκοκρατία στον Πόντο)
GOKBILGIN M. Tayyib (1980) XVI Yuz y?l Baslar?nda Trabzon Livas? ve Dogu Karadeniz Bolgesi(μεταφρασμένο στο Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών με τίτλο: “ Ο Λιβάς της Τραπεζούντας και η περιοχή της Ανατολικής Μαύρης Θάλασσας στις αρχές του 16ου αιώνα“ , τόμος 2ος, Αθήναι ).
GOLOGLU Mahmut (1975) Trabzon Tarihi( Ιστορία της Τραπεζούντας), (Kal?te Matbaas?, Ankara).
CΗRYSANTHOS, Arhibishop of Trebizont (1919) The Euxine Pontus Question (Το Ζήτημα του Ευξείνου Πόντου). (Memorandum submitted to the Peace – Conference by His Eminence, PARIS, 2 May 1919).
ΔΟΜΝΗΝΟΣ Γεώργιος (1896) Γεωγραφία του Πόντου μετά παραρτήματοςΠινάκων ( εκδόσεις Σεράση, Τραπεζούς ).
ΕΚΚΕ (Ελληνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών): «Εισαγωγή στη μεθοδολογίακαι τις τεχνικές των κοινωνικών ερευνών» Αθήνα 1977.
ΕΝΕΠΕΚΙΔΗΣ Πολυχρόνης (1989) Τραπεζούντα, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη. Τρία κέντρα του μικρασιατικού Ελληνισμού 1800-1923 ( «Ωκεανίδα», Αθήνα).
ΖΙΩΓΟΥ-ΚΑΡΑΣΤΕΡΓΙΟΥ Σιδηρούλα (1998) Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, η Οθωμανική Διοίκηση και η Εκπαίδευση του Γένους. Κείμενα πηγές 1830-1914 («Αφοι Κυριακίδη», Θεσσαλονίκη).
ΘΕΟΦΥΛΑΚΤΟΣ Θ. (1958) Γύρω στην άσβεστη φλόγα (Θεσσαλονίκη).
ΙΩΑΚΕΙΜΙΔΗΣ Ιωακείμ (1984) Πτυχαί της εκπαιδεύσεως εις την Τραπεζούντα ( Περιοδικό «Ποντιακή Εστία», τ. 57, Θεσσαλονίκη).
ΙΩΑΚΕΙΜΙΔΗΣ Ιωακείμ (1986) Η εμπορική και οικονομική δραστηριότης τωνΕλλήνων της Τραπεζούντος κατά τας αρχάς του 20ου αιώνος ( «Ποντιακή Εστία», τ.
65, Θεσσαλονίκη ).
ΚΟΛΛΙΑ Ιωάννα (1980) Ο Σεβαστός Κυμινίτης και η ίδρυση του ΦροντιστηρίουΤραπεζούντας (περιοδικό «Ελληνικά», τ.30, 1977-80, Θεσσαλονίκη).
ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΗΣ Παντ. (1921) Γεωγραφία της Μικράς Ασίας (Έκδοση του Συλλόγου προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων, Αθήναι ).
ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Επαμεινώντας (1897) Βιογραφίαι των εκ Τραπεζούντος και της περίαυτήν χώρας από της αλώσεως μέχρις ημών ακμασάντων λογίων, μετά σχεδιάσματος περί του ελληνικού Φροντιστηρίου των Τραπεζουντίων (εκδόσεις Καραβία, Αθήναι).
ΛΑΖΑΡΙΔΗΣ Διαμαντής (1988) Στατιστικοί πίνακες της εκπαιδεύσεως των Ελλήνωνστον Πόντο (Περιοδικό «Αρχείο Πόντου, Παράρτημα 16ο , Αθήνα ).
ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ Δημοσθένης (1920) Ο Πόντος και τα δίκαια του εν αυτώελληνισμού (Εν Αθήναις ).
ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ Δημοσθένης (1836,1937) Συνοπτική Ιστορία του περιωνύμουελληνικού Φροντιστηρίου της Τραπεζούντος (περιοδικό «Ποντιακά Φύλλα», τεύχη 3-8 1936 και 1937 τεύχη 11-12 1937, Αθήναι)
ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ Κωνσταντίνος (1903) Περιήγησις εις τον Πόντον (Αθήναι ).
ΠΑΥΛΙΔΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ (1999) Πόντος-Κωνσταντινούπολη: ιδεολογία τωνεκπαιδευτικών σχέσεων κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα (Περιοδικό «Αρχείο Πόντου», τόμος 48ος, Αθήναι ).
ΠΑΥΛΙΔΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ (2004) Το Φροντιστήριο Τραπεζούντας (1900-1914) και η ιδεολογική κυριαρχία των Ελλήνων στον Πόντο (ΑΘΗΝΑ, έκδοση Επιτροπής Ποντιακών Μελετών).
SASMAZ Musa (1997) Ingiliz Konsolosu Alfred B?l?otti’ nin 1885’ teki RaporunaGoreTrabzon V?layeti’ nde Egitim Durumu(Η κατάσταση της εκπαίδευσης στο βιλαέτι Τραπεζούντας, σύμφωνα με την έκθεση του Άγγλου Προξένου Alfred Biliotti, το 1885) («Tar?h ve Toplum» Dergisi (Περιοδικό «Ιστορία και Κοινωνία»), Ankara, Temmuz 1997, s. 41- 53).
ΣΒΟΡΩΝΟΣ Νίκος: (1982) Ανάλεκτα νεοελληνικής ιστορίας και ιστοριογραφίας («Θεμέλιο», Αθήνα ).
ΣΚΑΛΙΕΡΗΣ Κλ. Γεώργιος (1922) Λαοί και φυλαί της Μικράς Ασία (εν Αθήναις).
ΤΕΡΖΟΠΟΥΛΟΣ Χ. Αντώνιος (1971) Η ανοικοδόμησις του ΦροντιστηρίουΤραπεζούντος Περιοδικό «Ποντιακή Στοά», Αθήναι ).
ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ Περικλής (1866) Η εν Πόντω ελληνική φυλή, ήτοι ταΠοντικά (Αθήναι ).
ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κων/νος (1977) Εκπαίδευση και Αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλοςτων εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα 1830-1922 («Θεμέλιο», Αθήνα ).
ΦΩΤΙΑΔΗΣ Κώστας (1988) Οι εξισλαμισμοί της Μικράς Ασίας και οι Κρυπτοχριστιανοί του Πόντου («Αφοί Κυριακίδη», Θεσσαλονίκη ).
ΧΡΥΣΑΝΘΟΣ, Μητροπολίτης Τραπεζούντος (1933) Η εκκλησία Τραπεζούντος (Περιοδικό «Αρχείο Πόντου», τόμος 4 και 5, Αθήναι ).
ΨΑΘΑΣ Δημήτρης (1965) Γη του Πόντου ( Εκδόσεις «Μαρή», Αθήναι).
«The Greek College “Frontistirion” of Trebizond and its messages to the modern educational reality»
By Dr Pavlidis Antonis, Historian, School Advisor.
Abstract
By this report we refer to the biggest and most important Hellenic school of Pontos (NE area of Turkey, 1856-1922).
This school, which was the main element of the local society, proved that the Pontian Hellenism had placed education on top of their priorities. That’s why its role was dual: The reproduction of the ideology of Pontian Hellenism and the support of their economic development.
This is the main message sent to contemporary Greece where education as first priority can help Greece proceed to the future with stability and certainty.
Δρ ΠΑΥΛΙΔΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ, Ιστορικός, Σχολικός Σύμβουλος ΠΕ